Explainer: Zwerfvuil

Hoe lossen we het op? Natuur & Milieu legt uit.

Hondenpoep, gevaarlijk rijden, zwerfvuil. Dat is het rijtje van grootste ergernissen in Nederland waarvan we zo graag willen dat iemand er iets aan doet. De eerste twee zijn  vooral irritant, maar zwerfvuil is daarnaast ook een milieuprobleem. Daarom bemoeit Natuur & Milieu zich daarmee. We streven naar een schonere wereld, daar hoort zwerfvuil niet in thuis.

We gooien in Nederland nogal wat weg op straat of in het groen: naar schatting vijftig miljoen kilo zwerfafval per jaar. Dat is bijna drie kilo per persoon! Bijna een op de vier mensen gooit wel eens iets op straat. Jongeren gooien vaker iets weg dan ouderen, en mannen weer vaker dan vrouwen.

Een groot deel van het zwerfafval is vaak het gevolg van onbewust gedrag en slordigheid, maar het is ook een blijk van nonchalance. Dit zie je bijvoorbeeld aan de plekken waar je zwerfvuil aantreft: het meeste zwerfafval vind je op parkeerplaatsen langs de snelweg, bij stations en openbaar vervoerhaltes en bij winkelstraten in de stad. Natuur- en recreatiegebieden en onze woonomgeving blijven doorgaans schoner: een blijk dat we onbewust toch opletten waar we ons afval wel en niet achterlaten. Daarbij: afval trekt afval aan. Waar het eenmaal vies is, wordt het steeds viezer.

Plastic in de voedselketen

Een groot deel van het zwerfvuil in ons land wordt opgeruimd door de gemeentelijke reinigingsdiensten. In 2010 kostte het schoonhouden van de openbare ruimten een slordige 250 miljoen euro. Een deel blijft echter achter in de natuur, en weer een klein deel daarvan komt via rivieren uiteindelijk in de oceaan terecht. De impact op de natuur is fors omdat zwerfafval langzaam, of zelfs helemaal niet, vergaat. Zo komen microplastics in de voedselketen terecht, raken dieren verstrikt in grotere stukken metaal of plastic en raken dierenmagen verstopt door al dat plastic. Hoe kunnen we zwerfvuil het beste aanpakken? Daarover verschillen de meningen in Nederland nogal.

Statiegeld

De bekendste oplossing is statiegeld; een prima instrument om een deel van het zwerfvuil te voorkomen. Het loont letterlijk om je vuil naar de daarvoor bestemde plek te brengen. Natuur & Milieu is daarom fervent voorstander van statiegeld. Dit retoursysteem leunt op het principe ‘de vervuiler betaalt’: de fabrikanten die producten in wegwerpverpakkingen aanbieden en de consumenten die verpakkingen weggooien betalen samen voor de oplossing.

Helaas is statiegeld nog niet voor alle afval de ultieme oplossing. Tussen het zwerfvuil vind je veel kauwgom, sigarettenpeuken en plastic tasjes, zaken waarop je geen statiegeld kunt heffen. Maar helaas ook kleine flesjes en blikjes die zich goed zouden lenen voor statiegeld. In landen met statiegeld voor deze verpakkingen vind je veel minder flesjes en blikjes in het zwerfvuil dan bij ons. Het systeem werkt. Daarom zijn wij ook voor invoering van statiegeld op blikjes en flesjes. Daarnaast moeten we een oplossing vinden voor zwerfvuil waarop statiegeld niet mogelijk is.

Opruimen is de norm

Een financiële prikkel kan dus werken, maar niet in alle gevallen. Uiteindelijk willen we dat mensen niet alleen voor de eigen portemonnee kiezen, maar ook voor ons milieu en de eigen leefomgeving. Afval hoort niet thuis in onze natuur, dat moet de basishouding worden. En dat vereist gedragsverandering. Wij willen zoveel mogelijk Nederlanders intrinsiek motiveren om onze natuur schoon te houden. Afval netjes weggooien, recyclen en opruimen is de norm.

Wat doen wij?

Natuur & Milieu probeert op meerder manieren bij te dragen aan oplossingen voor zwerfvuil. We willen dat statiegeld op grote flessen absoluut behouden blijft vanwege de bewezen milieuwinst. Daarnaast willen we dit statiegeldsysteem uitbreiden voor kleine verpakkingen, zoals flesjes, blikjes en drankpakjes. Ondertussen onderzoeken we de kansen van alternatieve retourpremiesystemen voor zwerfvuil waarop statiegeld niet mogelijk is.

Met de pilot Schoon Belonen zoeken wij naar oplossingen voor dit vuil. Het belonen van goed gedrag combineren we met het stimuleren van de intrinsieke motivatie om zwerfvuil te voorkomen. En we motiveren mensen om afval op te ruimen als het er toch ligt. Dit doen we op gemeenteniveau, via maatschappelijk organisaties, scholen en sportclubs, en met behulp van gedragspsychologen.  We leren bijvoorbeeld kinderen op school én op hun sportclub over de impact van zwerfvuil op mensen, dieren en natuur. Zo geven we milieubewust gedrag mee aan een hele generatie. En deze kinderen zijn op hun beurt weer ambassadeurs naar ouders en andere familieleden!

Wat kun jij doen?

  • Begin bij het logische begin: gooi niks achteloos in de natuur. Als je onverhoopt afval bij je hebt op een plek waar je dat niet kwijt kunt, hou het dan bij je tot je thuis bent of gooi het in een afvalbak wanneer je die tegenkomt.
  • Je kunt ook proberen deze vorm van afval te voorkomen. Neem bijvoorbeeld een navulbare drinkbeker mee voor onderweg in plaats van plastic wegwerpflesjes en blikjes; en maak gebruik van herbruikbare lunchzakjes of bakjes. Lees bijvoorbeeld deze blog over 10 plastic items die onnodig zijn en waar je nu mee kunt stoppen ze te gebruiken.
  • Daarnaast kun je mensen, dieren en de natuur helpen door zwerfvuil wat je tegenkomt op te pakken en in de prullenbak te gooien.
  • Je kunt dit ook groter aanpakken: geef je eens op voor een opruimdag bijvoorbeeld! Zo organiseert Stichting De Noordzee elke zomer de Beach-Cleanup: opruimsessies van een dag, waar vrijwilligers een traject van de Noordzee-kustlijn opruimen. Zie hier onze foto’s van de Beach Cleanup van 2016. Doe je mee?

Deze explainer is geschreven door Jelmer Vierstra, programmaleider Grondstoffen.

Overige bronnen: Milieucentraal, collega’s Kawire Gosselink & Ireen Verduijn.

  • sponsor
  • sponsor
  • sponsor
[gravityform id="44" title="false" description="false"]