In gesprek met Matthijs Schouten: "Natuur is overal, ook in de achtertuin en in de straat" | Natuur & Milieu

In gesprek met Matthijs Schouten: "Natuur is overal, ook in de achtertuin en in de straat"

Het aantal plant- en diersoorten holt wereldwijd achteruit. Daarom is herstel van de biodiversiteit een van de kerndoelen van Natuur & Milieu. Maar hoe heeft het zover kunnen komen? Wij spraken met ecoloog en milieufilosoof Matthijs Schouten. Volgens hem ligt de oorsprong in onze relatie met de natuur: ‘Natuur is niet een stukje grond ergens met wat leuke planten en dieren erop dat we beschermen als er wat geld over is. Nee, het is de basis van ons welzijn.’

Matthijs Schouten was al op jonge leeftijd verknocht aan de natuur. Een studie biologie was voor hem dan ook een vanzelfsprekende keuze. Hij startte met zijn studie in 1969 in Nijmegen. Het was een rumoerige tijd waarin door de ruilverkaveling het landschap op de schop ging. Landbouwpercelen werden vergroot, sloten gedempt en houtwallen verwijderd. Schouten: “Dat gebeurde ook in het landschap van mijn jeugd. Daar kwamen de bulldozers en de draglines en het landschap dat ik kende, verdween in korte tijd. Dat raakte mij enorm. Ik leerde tijdens mijn studie wat de invloed was van de mens op de natuur, maar ik ging mij steeds meer afvragen: waarom handelen we eigenlijk zo? Wat is ons beeld van de relatie tussen mens en natuur?’ Een studie biologie beantwoordde die vraag niet. Het antwoord vond Matthijs uiteindelijk in de milieufilosofie.

U stelt dat onze relatie met natuur zorgt voor een teruggang in biodiversiteit. Hoe ziet die relatie eruit?
‘Milieufilosofen hebben vier manieren omschreven waarop de mens zijn relatie met de natuur kan zien. Namelijk: de mens als eigenaar, rentmeester, partner of participant van de natuur. Het eerste denkbeeld is typisch westers. De natuur is daarbij slechts een verzameling objecten die mensen kunnen gebruiken. De andere denkbeelden zie je meer terug in andere culturen. Zo staat in de islam en het jodendom het beeld van de rentmeester centraal: de mens mag de natuur bewerken, maar moet deze ook bewaren. Een stap verder is de mens als partner. Je bent niet de baas over natuur en staat er niet gescheiden boven, maar bent ermee in interactie. Dat zien we terug in alle vroege culturen. In Azië zien we met name het denkbeeld terug van de mens als participant, als integraal onderdeel van een groter geheel van leven.’

‘De stedeling kan dromen over wolven, maar de boer denkt: maar mijn schapen dan?’

Hoe kan het dat we zo verschillen in onze denkbeelden?
‘Deze denkbeelden hebben twee wortels. Allereerst in de persoonlijke geschiedenis, want het maakt verschil waar je opgroeit. Dat bepaalt hoe je in contact komt met natuur. Daarnaast is de culturele context belangrijk: je krijgt bepaalde beelden van de natuur van kinds af aan mee door je opvoeders en de media. Door de geschiedenis heen zie je bijvoorbeeld verschillen in beeldvorming bestaan tussen stad en platteland. De plattelanders die in de natuur leven, denken er anders over dan stedelingen. Zij moeten met die natuur leven. De stedeling kan dromen over wolven, maar de boer denkt: maar mijn schapen dan?’

Ziet u door de jaren heen dat mensen anders met de natuur omgaan?
‘Ongeveer twee derde van de Nederlanders vindt nu dat we deel van de natuur zijn en ervoor moeten zorgen. Dit heeft vermoedelijk te maken met het groeiende bewustzijn sinds de crises in de jaren zestig. We weten nu dat er problemen zijn waar wij een rol in spelen. Ook hebben we er een heuse klimaatcrisis bij gekregen. Wat volgens onderzoekers ook een rol speelt, is de globalisering. Je komt nu makkelijker in aanraking met denkbeelden van niet-westerse culturen. Ons denkbeeld is daardoor aan het verschuiven, maar we handelen er nog niet naar. We handelen nog steeds als “eigenaar”. Het is ook helemaal niet makkelijk als je wereldbeeld verandert en je daarnaar wilt handelen. Mensen moeten daarom geholpen worden.’

Met onze campagnes stimuleren wij mensen om duurzamer te leven door ze oplossingen aan te dragen. Hoe kunnen wij mensen daarin verder helpen?
‘Het is niet genoeg om grafieken te laten zien en te zeggen: “We moeten het anders doen!” Veel duurzame keuzes zijn duurder, of lastig te verkrijgen. Daarom is het belangrijk om hulp te bieden. Daarnaast is het belangrijk dat mensen zich realiseren dat iedereen het verschil kan maken. Dat is een cruciale opgave van ngo’s zoals jullie, maar ook van de overheid. Over de klimaatcrisis kun je zeggen: “Dat moet de politiek oplossen.” En dat is deels ook waar. Daar moeten we vooral op sturen en lobbyen. Tegelijkertijd kan een individu ook een bijdrage leveren, door te stemmen, lid te worden van een natuur- of milieuorganisatie en door anders om te gaan met de natuur om zich heen.’

Hoe kunnen we mensen inspireren om bij te dragen aan het herstel van de biodiversiteit?
‘Er zijn mensen die misschien heel andere denkbeelden hebben over hun relatie met de natuur, maar ga van daaruit het gesprek aan. Natuur is overal, ook in de achtertuin en in de straat. Nodig mensen uit om dat te zien en te waarderen. Er zijn zoveel aspecten in de natuur die elk mens beroeren. We zijn erg gaan praten over natuur als iets dat buiten ons staat of dat daarbuiten ligt. Uiteindelijk gaat het ook om hart voor de natuur: het gaat om verwondering en verbinding. Je raakt nog meer mensen, als je hen aanspreekt op die verbinding met natuur. Als iemand zich zo realiseert dat je ontzettend veel doet voor de natuur door een vlinderstruik in de tuin te planten, dan is dat fantastisch.’

In hoeverre denkt u dat de coronacrisis ons heeft na laten denken over onze relatie met de natuur?
‘In het Westen overheerst het beeld dat de natuur er voor ons is om te gebruiken. Veel milieufilosofen stellen dat dat beeld ten grondslag ligt aan de ecologische crisis en je zou zelfs kunnen zeggen ten grondslag aan de stikstofcrisis en de coronacrisis. We zijn de natuur blijven gebruiken zonder enige terughoudendheid, daardoor staat de natuur onder druk. Toch heeft de coronacrisis ook een silver lining. Mensen in Noord-India hebben voor het eerst in hun leven de Himalaya gezien en jonge inwoners in Los Angeles zagen voor het eerst in hun leven een echte blauwe lucht. Dat is een beeld dat je nooit meer vergeet! Maar je hoort het ook in Nederland. Tijdens de lockdown ontdekten mensen hun eigen omgeving weer. Zij realiseerden zich wat er in hun tuin gebeurt en wat er in hun omgeving leefde. We zijn in ons dagelijks leven zo druk, dat we vaak onze directe omgeving nauwelijks waarnemen. Heel veel mensen kunnen niets anders in corona-tijd dan maar te gaan wandelen in de natuur. Er is denk ik absoluut een herontdekking van de dichtbije natuur gaande. Ik hoop dat die verandering door zal werken in onze relatie met de natuur.’

U spreekt u regelmatig uit over de waarde van natuur. In hoeverre denkt u dat onze overheid de natuur op juiste waarde schat?
‘In Nederland zien we natuur als iets ‘dat we een beetje behouden’, maar ondertussen heeft het een enorme sociale waarde. We besparen bijvoorbeeld een paar miljard in de zorg doordat de natuur er is, ervan uitgaande dat mensen daadwerkelijk naar buiten gaan. De omzet in de visserij, horeca bij recreatiegebieden en onze sier- en fruitteelt is ook afhankelijk van onze natuur. Die waarde komt nu totaal niet terug in onze economische modellen en ook niet in ons bruto nationaal product. Maar natuur is geen luxe, niet iets dat we beschermen wanneer we geld over hebben, maar de basis van ons welzijn. Als we dat niet inzien, dan hebben we daar onszelf alleen maar mee. Daarom is de manier waarop we denken over onze plek in de wereld zo cruciaal.’

Wil je meer weten over onze relatie met de natuur en het verschil in denkbeelden? Bekijk dan ook eens de TED Talk van Matthijs Schouten. 

  • sponsor
  • sponsor
  • sponsor
[gravityform id="186" title="false" description="false"]
<div class='gf_browser_unknown gform_wrapper' id='gform_wrapper_186' ><div id='gf_186' class='gform_anchor' tabindex='-1'></div><form method='post' enctype='multipart/form-data' id='gform_186' action='/blog/in-gesprek-met-matthijs-schouten-natuur-is-overal-ook-in-de-achtertuin-en-in-de-straat/#gf_186' data-abide > <div class='gform_body'><ul id='gform_fields_186' class='gform_fields top_label form_sublabel_below description_below'><li id='field_186_1' class='gfield gfield_contains_required field_sublabel_below field_description_below gfield_visibility_visible' ><label class='gfield_label' for='input_186_1' ><span class='gfield_required'>*</span></label><div class='ginput_container ginput_container_email'> <input name='input_1' id='input_186_1' required type='email' value='' class='medium' placeholder='voorbeeld@emailadres.nl' aria-required="true" aria-invalid="false" /> </div></li><li id='field_186_2' class='gfield gform_validation_container field_sublabel_below field_description_below gfield_visibility_visible' ><label class='gfield_label' for='input_186_2' >Email</label><div class='ginput_container'><input name='input_2' id='input_186_2' type='text' value='' autocomplete='off'/></div><div class='gfield_description' id='gfield_description_186_2'>Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.</div></li> </ul></div> <div class='gform_footer top_label'> <input type='submit' id='gform_submit_button_186' class='gform_button button' value='Aanmelden' onclick='if(window["gf_submitting_186"]){return false;} if( !jQuery("#gform_186")[0].checkValidity || jQuery("#gform_186")[0].checkValidity()){window["gf_submitting_186"]=true;} ' onkeypress='if( event.keyCode == 13 ){ if(window["gf_submitting_186"]){return false;} if( !jQuery("#gform_186")[0].checkValidity || jQuery("#gform_186")[0].checkValidity()){window["gf_submitting_186"]=true;} jQuery("#gform_186").trigger("submit",[true]); }' /> <input type='hidden' class='gform_hidden' name='is_submit_186' value='1' /> <input type='hidden' class='gform_hidden' name='gform_submit' value='186' /> <input type='hidden' class='gform_hidden' name='gform_unique_id' value='' /> <input type='hidden' class='gform_hidden' name='state_186' value='WyJbXSIsIjUzYTVmOWI1MGFlZDU4ZjI0NzYwYTBhZDY0NTJkZjJiIl0=' /> <input type='hidden' class='gform_hidden' name='gform_target_page_number_186' id='gform_target_page_number_186' value='0' /> <input type='hidden' class='gform_hidden' name='gform_source_page_number_186' id='gform_source_page_number_186' value='1' /> <input type='hidden' name='gform_field_values' value='' /> </div> </form> </div><script type='text/javascript'> jQuery(document).bind('gform_post_render', function(event, formId, currentPage){if(formId == 186) {if(typeof Placeholders != 'undefined'){ Placeholders.enable(); }} } );jQuery(document).bind('gform_post_conditional_logic', function(event, formId, fields, isInit){} );</script><script type='text/javascript'> jQuery(document).ready(function(){jQuery(document).trigger('gform_post_render', [186, 1]) } ); </script>